Undang-undang Angkasa Lepas: Dari Sputnik ke Era Satelit Komersial

Teknologi kerap berkembang lebih pantas daripada kerangka undang-undang yang mengawalnya. Apabila satelit buatan pertama berjaya mengorbit Bumi pada penghujung 1950-an, dunia bukan sahaja memperoleh alat saintifik baharu. Negara-negara juga berdepan persoalan yang belum pernah timbul pada skala sedemikian: sejauh manakah kedaulatan negara memanjang ke atas, siapa yang bertanggungjawab jika objek angkasa menyebabkan kerosakan, dan bolehkah mana-mana negara menuntut Bulan sebagai wilayahnya?

Tiga pemacu utama perkembangan undang-undang angkasa

Kajian Che Zuhaida Saari, “Faktor Perkembangan Undang-Undang Angkasa Lepas Antarabangsa: Satu Analisa Perundangan” (Malaysian Journal of Syariah and Law, jilid 3, bilangan 1, DOI 10.33102/mjsl.vol3no1.5), menghuraikan tiga faktor utama yang mendorong perkembangan undang-undang angkasa antarabangsa: evolusi penulisan awal, peranan dan penglibatan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, serta sumbangan institusi undang-undang angkasa dan organisasi sosial. Kerangka ini berguna kerana ia menunjukkan bahawa bidang tersebut tidak lahir daripada satu triti atau satu peristiwa sahaja. Ia berkembang sedikit demi sedikit melalui gagasan perundangan, kemajuan teknologi, diplomasi antarabangsa dan kerja institusi.

Idea undang-undang muncul sebelum satelit pertama

Artikel jurnal utama menunjukkan bahawa persoalan undang-undang tentang ruang di atas atmosfera sudah dibincangkan sebelum Sputnik. Pada 1910, Emile Laude membangkitkan keperluan kepada undang-undang baharu untuk kawasan yang ketika itu dibayangkan sebagai berada di luar ruang udara biasa. Pada 1927, V.A. Zarzar membincangkan keperluan kepada rejim undang-undang berasingan bagi kawasan di luar kedaulatan negara. Pada 1932, Vladimir Mandl menerbitkan karya khusus tentang undang-undang angkasa dan berhujah bahawa kedaulatan negara tidak seharusnya memanjang tanpa batas ke atas.

Fiksyen sains turut membentuk imaginasi masyarakat

Jurnal itu turut menyorot karya Jules Verne dan H.G. Wells. Novel mereka bukan sumber undang-undang, tetapi menggambarkan bagaimana perjalanan ke Bulan dan kehidupan di luar Bumi sudah berada dalam imaginasi awam sebelum penerbangan angkasa menjadi kenyataan. Perbezaannya perlu jelas: fiksyen membuka ruang imaginasi, manakala undang-undang berkembang melalui perbahasan, institusi, amalan negara dan teks yang dipersetujui.

Sputnik mengubah persoalan teori menjadi masalah nyata

Pelancaran Sputnik 1 oleh Kesatuan Soviet pada 4 Oktober 1957 menjadikan persoalan undang-undang itu semakin mendesak. Sebuah objek buatan manusia kini benar-benar mengorbit Bumi dan berulang kali melintasi di atas wilayah banyak negara. Tidak lama kemudian, Amerika Syarikat melancarkan Explorer 1. Kejayaan ini memperlihatkan bahawa orbit boleh digunakan untuk sains, komunikasi dan pemerhatian, tetapi pada masa yang sama menimbulkan persoalan tentang persaingan kuasa besar, keselamatan dan penggunaan ketenteraan.

Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu membina forum bersama

Pada 1958, Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menubuhkan sebuah jawatankuasa ad hoc yang setahun kemudian dijadikan jawatankuasa tetap, iaitu COPUOS, iaitu Jawatankuasa Penggunaan Angkasa Lepas Secara Aman. Forum ini menjadi tempat negara-negara membincangkan prinsip, kerjasama, isu teknikal dan peraturan yang berkaitan dengan penggunaan angkasa lepas.

Pada 1963, Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menerima pakai Deklarasi Prinsip Undang-undang yang mengawal aktiviti negara dalam penerokaan dan penggunaan angkasa lepas. Prinsip-prinsip dalam deklarasi ini kemudiannya menjadi asas penting kepada Triti Angkasa Lepas 1967 (Outer Space Treaty), yang masih menjadi rangka utama undang-undang angkasa antarabangsa.

Apakah prinsip asas yang dibina?

Triti Angkasa Lepas 1967 menetapkan beberapa prinsip asas. Angkasa lepas, termasuk Bulan dan jasad samawi lain, bebas diteroka dan digunakan oleh semua negara tanpa diskriminasi serta berasaskan kesamarataan. Kawasan tersebut tidak boleh diperoleh sebagai wilayah negara melalui tuntutan kedaulatan, penggunaan atau pendudukan. Negara memikul tanggungjawab antarabangsa terhadap aktiviti angkasa nasional, termasuk aktiviti entiti bukan kerajaan yang memerlukan kebenaran dan pengawasan berterusan. Negara pelancar juga boleh menanggung liabiliti antarabangsa bagi kerosakan yang disebabkan oleh objek angkasa. Dalam menjalankan aktiviti, negara perlu mengambil langkah untuk mengelakkan pencemaran berbahaya dan gangguan yang berpotensi memudaratkan.

Lima instrumen utama undang-undang angkasa Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu

Selepas Triti Angkasa Lepas 1967, empat lagi instrumen utama dibentuk: Perjanjian Penyelamat 1968 (Rescue Agreement), Konvensyen Liabiliti 1972 (Liability Convention), Konvensyen Pendaftaran 1975 (Registration Convention) dan Perjanjian Bulan 1979 (Moon Agreement). Bersama Triti Angkasa Lepas 1967, kelima-limanya lazim dirujuk sebagai lima triti Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu berkaitan angkasa lepas. Tahap penyertaan negara tidak sama bagi setiap triti; Perjanjian Bulan, misalnya, mempunyai jauh lebih sedikit pihak berbanding Konvensyen Pendaftaran.

Bukan kerajaan sahaja yang membina bidang ini

Jurnal utama turut menekankan peranan institusi dan organisasi profesional. International Astronautical Federation menyediakan forum antarabangsa sejak awal zaman angkasa. International Institute of Space Law pula membantu mengembangkan penyelidikan dan perbincangan undang-undang angkasa. Universiti seperti McGill, Leiden, Cologne dan Mississippi membina pusat penyelidikan, program akademik dan jurnal khusus. Ini menunjukkan bahawa undang-undang berkembang bukan hanya melalui rundingan diplomatik, tetapi juga melalui perbahasan sarjana dan komuniti profesional.

Era satelit komersial membawa cabaran baharu

Kerangka awal dibina ketika negara menjadi pemain utama di angkasa. Hari ini, syarikat swasta mengendalikan pelancaran, satelit komunikasi, penderiaan jauh dan konstelasi berskala besar. Namun perubahan pelaku tidak menghapuskan peranan negara. Artikel 6 Triti Angkasa Lepas 1967 menetapkan bahawa aktiviti entiti bukan kerajaan memerlukan kebenaran dan pengawasan berterusan oleh negara yang berkenaan. Garis panduan kelestarian jangka panjang COPUOS pula menggalakkan negara membina dan mengemas kini kerangka kawal selia nasional yang sesuai.

Masalah hari ini bukan hanya siapa memiliki apa

Pertambahan objek di orbit membawa isu seperti serpihan angkasa, risiko pertembungan, perkongsian data orbit, penggunaan spektrum frekuensi dan operasi konstelasi besar. Pada 2019, COPUOS menerima pakai mukadimah dan 21 garis panduan sukarela bagi kelestarian jangka panjang aktiviti angkasa; Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu kemudiannya menyambut penerimaan garis panduan tersebut. Garis panduan ini tidak menggantikan triti, tetapi menunjukkan bagaimana dasar, amalan teknikal dan tadbir urus terus berkembang selepas triti asas 1960-an dan 1970-an.

Malaysia juga semakin terikat dengan kerangka antarabangsa ini

Malaysia sudah mempunyai kerangka nasional melalui Akta Lembaga Angkasa Malaysia 2022 [Akta 834], yang antara lain mengawal selia lesen, permit dan pendaftaran bagi aktiviti serta objek angkasa tertentu. Pada 26 September 2025, Malaysia turut menyertai Registration Convention; konvensyen itu berkuat kuasa untuk Malaysia pada tarikh yang sama. Perkembangan ini menunjukkan bahawa undang-undang angkasa bukan isu jauh yang hanya melibatkan kuasa besar, tetapi turut berkait dengan tadbir urus sektor angkasa negara sendiri.

Undang-undang sentiasa mengejar teknologi

Sejarah ini memperlihatkan corak yang berulang: teknologi membuka kemungkinan baharu, kemudian masyarakat perlu menentukan batas, tanggungjawab dan peraturan. Idea awal muncul sebelum teknologi matang; Sputnik menjadikan isu itu mendesak; triti membina prinsip bersama; institusi memperhalusi bidang; dan teknologi komersial hari ini membuka semula soalan tentang kelestarian, trafik angkasa dan penggunaan sumber cakerawala.

Bagaimana kita mengetahui sejarah ini?