Rujukan

Formula Sains

21 formula penting dalam fizik, kimia, dan matematik dengan definisi pemboleh ubah, kebolehgunaan, dan had.

Mekanik

8 formula

Hukum Newton Kedua

Newton's Second Law

F = ma

Daya bersih yang bertindak ke atas jisim sama dengan hasil darab jisim dengan pecutan.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
F	daya bersih	N (newton)
m	jisim	kg (kilogram)
a	pecutan	m/s² (meter sesaat kuasa dua)

Kebolehgunaan

Jisim malar sepanjang pergerakan
Daya bersih boleh dihitung
Rujukan inersia (inertial frame)

Had & Sekatan

Tidak sah untuk jisim yang berubah-ubah secara mendadak (contoh: roket membakar bahan api)
Tidak sah dalam rujukan bukan inersia (berputar/memecut)
Tidak sesuai untuk zarah pada kelajuan relativistik

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

m, jisim (kg)a, pecutan (m/s²)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira F.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

daya pecutan inersia unit: newton unit: kilogram

Momentum Linear

Linear Momentum

p = mv

Momentum linear ialah hasil darab jisim dengan halaju, mengukur kuantiti pergerakan sesuatu objek.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
p	momentum	kg·m/s (kilogram meter sesaat)
m	jisim	kg (kilogram)
v	halaju	m/s (meter sesaat)

Kebolehgunaan

Objek berjisim malar
Mekanik klasik, bukan relativistik

Had & Sekatan

Tidak sesuai untuk zarah relativistik
Perlu ditukar kepada momentum relativistik pada kelajuan tinggi

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

m, jisim (kg)v, halaju (m/s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira p.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

momentumperlanggaranunit: kilogram

Tenaga Kinetik

Kinetic Energy

Ek = ½mv²

Tenaga yang dimiliki oleh objek bergerak, berkadar terus dengan kuasa dua halaju.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
Ek	tenaga kinetik	J (joule)
m	jisim	kg (kilogram)
v	halaju	m/s (meter sesaat)

Kebolehgunaan

Klasik, bukan relativistik
Rujukan inersia

Had & Sekatan

Tidak sah pada kelajuan relativistik — gunakan E = (γ−1)mc²
Tidak termasuk tenaga putaran (perlu ditambah secara berasingan)

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

m, jisim (kg)v, halaju (m/s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira Ek.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

tenaga tenaga-kinetik unit: joule

Tenaga Keupayaan Graviti

Gravitational Potential Energy

Ep = mgh

Tenaga keupayaan yang disimpan oleh objek dalam medan graviti berdasarkan ketinggiannya.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
Ep	tenaga keupayaan	J (joule)
m	jisim	kg (kilogram)
g	pecutan graviti	m/s² (meter sesaat kuasa dua)
h	tinggi	m (meter)

Kebolehgunaan

Medan graviti seragam (h kecil berbanding jejari bumi)
Pengiraan relatif terhadap satu paras rujukan

Had & Sekatan

Tidak sah untuk ketinggian besar (guna −GMm/r)
Graviti dianggap seragam — g hampir malar sepanjang sesaran

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

m, jisim (kg)g, pecutan graviti (m/s²)h, tinggi (m)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira Ep.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

tenaga tenaga-keupayaan graviti unit: joule unit: kilogram

Kerja oleh Daya

Work Done by a Force

W = Fd cos θ

Kerja dilakukan oleh daya ialah hasil darab magnitud daya, sesaran, dan kosinus sudut antara mereka.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
W	kerja	J (joule)
F	magnitud daya	N (newton)
d	sesaran	m (meter)
θ	sudut antara daya dan sesaran	° (darjah)

Kebolehgunaan

Daya pemalar sepanjang sesaran
Sesaran dalam arah lurus

Had & Sekatan

Tidak sah untuk daya berubah-ubah (perlu kamiran)
Hanya komponen daya sepanjang sesaran yang menyumbang

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

F, magnitud daya (N)d, sesaran (m)θ, sudut antara daya dan sesaran (°)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira W.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

kerja-fizik daya unit: joule unit: newton

Kuasa

Power

P = W/t

Kuasa ialah kadar kerja dilakukan atau kadar tenaga ditukarkan dari satu bentuk ke bentuk lain.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
P	kuasa	W (watt)
W	kerja	J (joule)
t	masa	s (saat)

Kebolehgunaan

Kuasa purata sepanjang selang masa

Had & Sekatan

Untuk kuasa serta-merta gunakan P = Fv

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

W, kerja (J)t, masa (s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira P.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

kuasa tenaga unit: watt unit: joule

Persamaan Halaju Kinematik

Kinematic Velocity Equation

v = u + at

Halaju akhir objek sama dengan halaju awal ditambah hasil darab pecutan dengan masa.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
v	halaju akhir	m/s (meter sesaat)
u	halaju awal	m/s (meter sesaat)
a	pecutan	m/s² (meter sesaat kuasa dua)
t	masa	s (saat)

Kebolehgunaan

Pecutan pemalar
Pergerakan linear

Had & Sekatan

Tidak sah untuk pecutan berubah-ubah
Rujukan inersia sahaja

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

u, halaju awal (m/s)a, pecutan (m/s²)t, masa (s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira v.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

pecutankinematikunit: meter

Persamaan Sesaran Kinematik

Kinematic Displacement Equation

s = ut + ½at²

Sesaran objek sama dengan hasil darab halaju awal dengan masa ditambah separuh pecutan kuasa dua masa.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
s	sesaran	m (meter)
u	halaju awal	m/s (meter sesaat)
t	masa	s (saat)
a	pecutan	m/s² (meter sesaat kuasa dua)

Kebolehgunaan

Pecutan pemalar
Pergerakan linear

Had & Sekatan

Tidak sah untuk pecutan berubah-ubah
Rujukan inersia sahaja

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

u, halaju awal (m/s)t, masa (s)a, pecutan (m/s²)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira s.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

sesarankinematikunit: meter

Elektrik

4 formula

Hukum Ohm

Ohm's Law

V = IR

Beza keupayaan merentasi konduktor berkadar terus dengan arus dan rintangan konduktor tersebut.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
V	beza keupayaan	V (volt)
I	arus elektrik	A (ampere)
R	rintangan	Ω (ohm)

Kebolehgunaan

Konduktor ohmik pada suhu malar
Litar arus terus (AT) atau frekuensi rendah

Had & Sekatan

Tidak sah untuk bahan bukan ohmik (diod, transistor, plasma)
Rintangan boleh berubah dengan suhu — V/I tidak sentiasa pemalar
Tidak sesuai untuk litar frekuensi tinggi tanpa pengubahsuaian

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

I, arus elektrik (A)R, rintangan (Ω)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira V.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

voltan arus-elektrik rintangan unit: volt unit: ampere unit: ohm

Kuasa Elektrik

Electrical Power

P = VI

Kuasa elektrik ialah kadar tenaga elektrik ditukar, sama dengan hasil darab beza keupayaan dengan arus.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
P	kuasa	W (watt)
V	beza keupayaan	V (volt)
I	arus elektrik	A (ampere)

Kebolehgunaan

Litar arus terus (AT)
Kuantiti serta-merta (DC atau rms bagi AC)

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

V, beza keupayaan (V)I, arus elektrik (A)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira P.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

kuasa arus-elektrik voltan unit: watt unit: volt unit: ampere

Cas Elektrik

Electric Charge

Q = It

Jumlah cas elektrik yang mengalir sama dengan hasil darab arus dengan masa.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
Q	cas elektrik	C (coulomb)
I	arus elektrik	A (ampere)
t	masa	s (saat)

Kebolehgunaan

Arus pemalar

Had & Sekatan

Untuk arus berubah-ubah perlu kamiran: Q = ∫I dt

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

I, arus elektrik (A)t, masa (s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira Q.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

cas-elektrikcoulombunit: coulomb unit: ampere

Tenaga Elektrik

Electrical Energy

E = Pt

Tenaga elektrik yang digunakan sama dengan hasil darab kuasa dengan masa.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
E	tenaga elektrik	J (joule)
P	kuasa	W (watt)
t	masa	s (saat)

Kebolehgunaan

Kuasa pemalar

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

P, kuasa (W)t, masa (s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira E.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

tenaga kuasa unit: joule unit: watt

Gelombang & Optik

2 formula

Persamaan Gelombang

Wave Equation

v = fλ

Halaju gelombang sama dengan hasil darab frekuensi dengan panjang gelombang.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
v	halaju gelombang	m/s (meter sesaat)
f	frekuensi	Hz (hertz)
λ	panjang gelombang	m (meter)

Kebolehgunaan

Gelombang mekanik dan elektromagnet
Medium seragam

Had & Sekatan

Dispersion: halaju berbeza untuk frekuensi berbeza dalam sesetengah medium

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

f, frekuensi (Hz)λ, panjang gelombang (m)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira v.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

gelombang frekuensi panjang-gelombang unit: hertz unit: meter

Tenaga Foton

Photon Energy

E = hf

Tenaga satu foton berkadar terus dengan frekuensinya, dengan pemalar proportionality ialah pemalar Planck.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
E	tenaga foton	J (joule)
h	pemalar Planck	J·s (joule saat)
f	frekuensi	Hz (hertz)

Kebolehgunaan

Foton tunggal
Radiasi elektromagnet linear

Had & Sekatan

Pemalar Planck ialah pemalar takrifan SI tepat

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

h, pemalar Planck (J·s)f, frekuensi (Hz)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira E.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

fotonfrekuensikuantumunit: joule unit: hertz

Optik

1 formula

Indeks Pembiasan

Refractive Index

n = c/v

Indeks pembiasan medium ialah nisbah kelajuan cahaya dalam vakum dengan kelajuan cahaya dalam medium tersebut.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
n	indeks pembiasan	— (tiada unit (nisbah))
c	kelajuan cahaya dalam vakum	m/s (meter sesaat)
v	kelajuan cahaya dalam medium	m/s (meter sesaat)

Kebolehgunaan

Cahaya monokrom
Medium isotropik

Had & Sekatan

Indeks berubah dengan panjang gelombang (dispersion)
Tidak sesuai untuk medium anisotropik tanpa pengubahsuaian

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

c, kelajuan cahaya dalam vakum (m/s)v, kelajuan cahaya dalam medium (m/s)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira n.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

pembiasanindeks-pembiasancahaya unit: meter

Termodinamik

3 formula

Persamaan Gas Ideal

Ideal Gas Law

PV = nRT

Hubungan antara tekanan, isi padu, suhu, dan kuantiti bahan bagi gas ideal.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
P	tekanan	Pa (pascal)
V	isi padu	m³ (meter padu)
n	kuantiti bahan	mol (mol)
R	pemalar gas molar	J/(mol·K) (joule per mol kelvin)
T	suhu mutlak	K (kelvin)

Kebolehgunaan

Gas ideal (tekanan rendah, suhu tinggi)
Jumlah mol malar

Had & Sekatan

Tidak sah untuk gas di bawah tekanan tinggi atau suhu rendah
Tidak sesuai untuk gas berinteraksi kuat (gas sebenar)
Gunakan persamaan Van der Waals untuk gas sebenar

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

V, isi padu (m³)n, kuantiti bahan (mol)R, pemalar gas molar (J/(mol·K))T, suhu mutlak (K)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira P.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

gas-idealtekanan suhu unit: pascal unit: kelvin

Muatan Haba Tentu

Specific Heat Capacity

Q = mcΔT

Jumlah haba yang perlu ditambah atau ditanggalkan untuk mengubah suhu bahan berkadar terus dengan jisim dan perubahan suhu.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
Q	haba	J (joule)
m	jisim	kg (kilogram)
c	muatan haba tentu	J/(kg·K) (joule per kilogram kelvin)
ΔT	perubahan suhu	K (kelvin)

Kebolehgunaan

Fasa tidak berubah (tiada perubahan keadaan)
Muatan haba tentu dianggap malar dalam julat suhu

Had & Sekatan

Tidak sah semasa perubahan fasa (peleburan, pendidihan)
Muatan haba berubah dengan suhu — anggaran untuk ΔT besar

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

m, jisim (kg)c, muatan haba tentu (J/(kg·K))ΔT, perubahan suhu (K)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira Q.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

habakapasiti-habasuhu unit: joule unit: kelvin unit: kilogram

Hukum Pertama Termodinamik

First Law of Thermodynamics

ΔU = Q − W

Perubahan tenaga dalaman sistem sama dengan haba yang diserap ditolak kerja yang dilakukan oleh sistem.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
ΔU	perubahan tenaga dalaman	J (joule)
Q	haba yang diserap	J (joule)
W	kerja yang dilakukan oleh sistem	J (joule)

Kebolehgunaan

Mana-mana sistem termodinamik
Pemeliharaan tenaga

Had & Sekatan

Tidak memberi maklumat tentang hala tindak balas — hanya perubahan tenaga
Hukum kedua termodinamik mengehadkan proses spontan

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

Q, haba yang diserap (J)W, kerja yang dilakukan oleh sistem (J)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira ΔU.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

tenaga-dalamantermodinamikhaba unit: joule

Kimia

1 formula

Kepekatan Molar

Molar Concentration

c = n/V

Kepekatan molar ialah nisbah jumlah bahan kepada isi padu larutan.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
c	kepekatan molar	mol/L (mol per liter (molar))
n	kuantiti bahan	mol (mol)
V	isi padu larutan	L (liter)

Kebolehgunaan

Larutan cair
Suhu dan tekanan malar

Had & Sekatan

Kepekatan berubah dengan suhu (isi padu berubah)
Tidak sesuai untuk larutan sangat pekat

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

n, kuantiti bahan (mol)V, isi padu larutan (L)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira c.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

kepekatanmollarutan unit: mol

Lain-lain

2 formula

Ketumpatan Jisim

Mass Density

ρ = m/V

Ketumpatan jisim ialah nisbah jisim kepada isi padu, mengukur ketumpatan jirim.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
ρ	ketumpatan jisim	kg/m³ (kilogram per meter padu)
m	jisim	kg (kilogram)
V	isi padu	m³ (meter padu)

Kebolehgunaan

Bahan seragam (homogen)

Had & Sekatan

Ketumpatan boleh berubah dengan suhu dan tekanan
Bahan tidak homogen memerlukan ketumpatan purata

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

m, jisim (kg)V, isi padu (m³)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira ρ.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

ketumpatan jisimisipaduunit: kilogram

Tekanan

Pressure

p = F/A

Tekanan ialah nisbah daya yang dikenakan kepada luas permukaan yang diratakan.

Pemboleh Ubah

Simbol	Nama	Unit
p	tekanan	Pa (pascal)
F	daya	N (newton)
A	luas permukaan	m² (meter persegi)

Kebolehgunaan

Daya seragam ke atas permukaan rata

Had & Sekatan

Untuk permukaan melengkung, daya perlu dikamir
Tekanan dalam gas berubah-ubah dengan isi padu dan suhu

Kalkulator

Cari pemboleh ubah

F, daya (N)A, luas permukaan (m²)

Isi semua pemboleh ubah lain untuk mengira p.

Masukkan nilai dalam unit yang dinyatakan di sebelah setiap pemboleh ubah (unit SI). Sudut dalam darjah. Pemalar yang sudah diisi boleh diubah.

tekanan daya unit: pascal unit: newton

Sumber utama

BIPM, Le Système international d'unités (SI), edisi ke-9, v4.01 (2024)
NIST, 2022 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants