Zuhrah merupakan salah satu objek paling terang yang dapat dilihat di langit. Planet ini sering kelihatan sebelum Matahari terbit atau selepas Matahari terbenam. Namun, apabila diperhatikan melalui teleskop, Zuhrah tidak semestinya kelihatan sebagai bulatan yang penuh. Ada kalanya hanya sebahagian kecil cakera Zuhrah yang menghadap Bumi kelihatan terang, seolah-olah bulan sabit.
Perubahan penampilan ini dikenali sebagai fasa Zuhrah. Fenomena tersebut berlaku kerana kedudukan Zuhrah berubah relatif kepada Bumi dan Matahari.
Zuhrah tidak menghasilkan cahaya sendiri
Seperti Bumi, Zuhrah ialah sebuah planet yang menerima cahaya daripada Matahari. Cahaya yang kita lihat daripada Zuhrah ialah cahaya Matahari yang dipantulkan dan diserakkan oleh atmosfera serta awannya. Pada setiap masa, kira-kira separuh permukaan sfera Zuhrah menghadap Matahari dan menerima cahaya secara langsung, manakala separuh lagi berada pada bahagian malam.
Namun, pemerhati di Bumi tidak semestinya dapat melihat keseluruhan hemisfera yang diterangi itu. Apabila kedudukan Zuhrah berubah sepanjang orbitnya, bahagian terang yang menghadap pemerhati juga berubah. Prinsip ini hampir sama dengan pembentukan fasa Bulan, walaupun susunan orbit Zuhrah berbeza daripada orbit Bulan.
Mengapakah Zuhrah mempunyai fasa sabit?
Zuhrah mengelilingi Matahari pada orbit yang lebih dekat kepada Matahari berbanding orbit Bumi. Jarak purata Zuhrah daripada Matahari ialah kira-kira 108 juta kilometer, manakala jarak purata Bumi sekitar 150 juta kilometer. Oleh sebab itu, Zuhrah kadangkala berada di kawasan antara Bumi dengan Matahari. Dalam kedudukan ini, hemisfera Zuhrah yang menerima cahaya Matahari kebanyakannya menghadap jauh daripada Bumi, maka pemerhati di Bumi melihat bahagian malam Zuhrah bersama sebahagian kecil kawasan yang diterangi. Hasilnya, Zuhrah kelihatan seperti sabit.
Apabila kedudukan Zuhrah hampir sebaris dengan Bumi dan Matahari, dengan Zuhrah berada di antara kedua-duanya, keadaan ini dikenali sebagai konjungsi inferior. Pada kedudukan hampir tepat sebaris, Zuhrah kelihatan hampir tidak diterangi dari arah Bumi. Namun, pemerhatian ketika itu amat sukar dan berbahaya menggunakan teleskop kerana Zuhrah berada sangat hampir dengan arah Matahari di langit.
Bilakah Zuhrah kelihatan hampir bulat?
Apabila Zuhrah bergerak ke bahagian orbit yang lebih jauh daripada Bumi, kedudukan relatifnya berubah. Pada kedudukan tertentu, Zuhrah berada di bahagian bertentangan Matahari daripada Bumi. Dalam susunan ini, sebahagian besar hemisfera Zuhrah yang diterangi Matahari menghadap Bumi, lalu Zuhrah boleh kelihatan hampir bulat penuh. Kedudukan apabila Matahari berada di antara Bumi dengan Zuhrah dikenali sebagai konjungsi superior.
Walau bagaimanapun, Zuhrah sangat sukar diperhatikan ketika hampir berada pada kedudukan tersebut kerana kelihatan terlalu dekat dengan Matahari. Oleh itu, pemerhati biasanya merekodkan fasa hampir penuh ketika Zuhrah berada pada jarak sudut yang lebih selamat daripada Matahari. Antara fasa sabit dengan fasa hampir penuh, Zuhrah juga boleh kelihatan separuh terang atau lebih daripada separuh terang.
Mengapakah saiz Zuhrah juga kelihatan berubah?
Perubahan fasa Zuhrah disertai perubahan saiz ketaranya apabila dilihat melalui teleskop. Ketika Zuhrah lebih dekat kepada Bumi, diameter sudutnya kelihatan lebih besar, tetapi pada kedudukan yang dekat ini Zuhrah biasanya memperlihatkan fasa sabit. Sebaliknya, apabila Zuhrah berada lebih jauh daripada Bumi, diameter sudutnya menjadi lebih kecil, tetapi bahagian terang yang kelihatan boleh menjadi lebih besar.
Oleh itu, dua perubahan berlaku serentak: Zuhrah yang lebih dekat boleh kelihatan lebih besar tetapi berbentuk sabit, manakala Zuhrah yang lebih jauh boleh kelihatan lebih kecil tetapi hampir bulat. Perbezaan ini penting kerana saiz ketara dan pecahan permukaan yang diterangi ialah dua sifat pemerhatian yang berlainan. Zuhrah yang kelihatan hampir penuh juga tidak semestinya lebih terang secara keseluruhan daripada Zuhrah yang berbentuk sabit, kerana kecerahan yang diperhatikan turut bergantung pada jarak dan sifat pantulan cahaya oleh atmosfera planet.
Mengapakah Zuhrah tidak kelihatan sepanjang malam?
Oleh sebab orbit Zuhrah berada di bahagian dalam orbit Bumi, arah Zuhrah di langit sentiasa relatif dekat dengan arah Matahari. Jarak sudut maksimum antara Zuhrah dengan Matahari apabila dilihat dari Bumi lazimnya sekitar 45 hingga 47 darjah. Keadaan apabila jarak sudut ini mencapai nilai maksimum dikenali sebagai elongasi maksimum.
Apabila Zuhrah berada di sebelah timur Matahari pada pandangan dari Bumi, planet itu biasanya dapat dilihat di langit barat selepas Matahari terbenam. Apabila Zuhrah berada di sebelah barat Matahari, planet itu biasanya kelihatan di langit timur sebelum Matahari terbit. Inilah sebabnya Zuhrah sering dikenali sebagai bintang kejora atau bintang senja, walaupun sebenarnya Zuhrah bukan bintang.
Bagaimanakah fasa Zuhrah membantu manusia memahami susunan Sistem Suria?
Seorang ahli astronomi memerhatikan Zuhrah melalui teleskop pada dua masa yang berbeza. Dalam pemerhatian pertama, Zuhrah kelihatan sebagai sabit besar. Dalam pemerhatian kedua, Zuhrah kelihatan hampir bulat tetapi lebih kecil. Apakah penjelasan paling tepat?