Etnosains: Pengetahuan Tempatan dan Penyelidikan Saintifik

Manusia memerhati alam jauh sebelum wujud makmal moden. Petani mengenali tanda musim, nelayan membaca arus dan angin, pengumpul hasil hutan membezakan tumbuhan yang berguna atau berbahaya, dan masyarakat tempatan membina nama serta kategori untuk organisma di sekeliling mereka. Pengetahuan seperti ini boleh menjadi sangat terperinci kerana terbentuk melalui pengalaman berulang dalam tempat tertentu.

Etnosains dan pengetahuan tempatan tidak sepenuhnya sama

Istilah etnosains biasanya menumpukan cara sesuatu masyarakat mengenal, menamakan, mengelaskan dan menerangkan alam. Istilah pengetahuan tempatan atau pengetahuan orang asal pula boleh lebih luas, merangkumi amalan, nilai, bahasa, tadbir urus, hubungan dengan tempat dan cara pengetahuan diwariskan. Jadi, artikel ini menggunakan etnosains sebagai pintu masuk, bukan sebagai label yang menyamakan semua bentuk pengetahuan komuniti.

Bukan sekadar petua turun-temurun

Pengetahuan tempatan tidak semestinya hanya berupa petua ringkas. Ia boleh merangkumi pemerhatian jangka panjang, istilah khusus, sistem pengelasan, waktu bermusim, lokasi sumber dan hubungan antara organisma. Program LINKS UNESCO dan proses penilaian IPBES menyediakan kaedah khusus untuk melibatkan pemegang pengetahuan tempatan dan orang asal dalam penilaian biodiversiti serta ekosistem. Nilainya sangat ketara apabila komuniti mempunyai pengalaman mendalam terhadap kawasan yang diperhatikan dalam tempoh panjang.

Pemerhatian dan penjelasan perlu dibezakan

Sesebuah komuniti mungkin tepat memerhati bahawa spesies tertentu muncul selepas hujan atau bahawa sesuatu tumbuhan hanya tumbuh pada jenis tanah tertentu. Namun penjelasan tentang mengapa corak itu berlaku masih perlu dinilai secara berasingan. Dalam sains, pemerhatian, inferens dan penjelasan tidak dianggap perkara yang sama. Etnosains menjadi lebih berguna apabila kita mengekalkan perbezaan ini dan tidak menganggap semua kepercayaan tradisi sebagai fakta saintifik secara automatik.

Bagaimana pengetahuan tempatan boleh membantu penyelidikan

Pengetahuan tempatan boleh membantu saintis mengenal lokasi penting, perubahan ekosistem, nama dan sifat organisma, musim yang sesuai untuk pemerhatian, serta corak yang mungkin tidak kelihatan dalam kajian singkat. Ia juga boleh mencetuskan soalan baharu. Jika komuniti berulang kali melaporkan perubahan pada ikan, serangga atau tumbuhan di sesuatu kawasan, laporan itu boleh menjadi petunjuk untuk membina kajian yang lebih tersusun.

Contoh: tanda musim yang lahir daripada pemerhatian panjang

Dalam dokumentasi UNESCO pada komuniti Ogiek di kawasan Gunung Elgon, pengetahuan setempat termasuk pemerhatian bahawa pembungaan pokok tertentu boleh menjadi tanda datangnya hujan, selain pengetahuan tentang benih dan pengurusan hutan. Contoh seperti ini menunjukkan mengapa pengetahuan komuniti boleh memberi petunjuk ekologi yang bernilai. Namun petunjuk itu tetap perlu difahami dalam konteks tempat, spesies dan tempoh pemerhatian sebelum digunakan di kawasan lain.

Bukti boleh datang daripada lebih daripada satu sistem pengetahuan

Dalam penilaian ekosistem, UNESCO menerangkan pendekatan asas bukti berbilang yang menghubungkan pengetahuan saintifik dengan pengetahuan tempatan atau orang asal tanpa memaksa semuanya menjadi satu sistem. Setiap sumber dinilai dengan telus mengikut kaedah, konteks dan cara pengesahannya sendiri, kemudian persamaan, perbezaan dan maklumat yang saling melengkapi boleh dibandingkan. Pendekatan ini mengelakkan dua kesilapan: menganggap hanya satu jenis pengetahuan sentiasa mencukupi, atau menganggap semua dakwaan daripada sistem berbeza mempunyai kekuatan bukti yang sama.

Bagaimana sains menilai dakwaan

Apabila sesuatu dakwaan boleh diuji, penyelidik boleh membandingkannya dengan pengukuran, pemerhatian bebas, eksperimen atau rekod lain. Ada dakwaan yang disokong, ada yang perlu diperhalusi, dan ada yang tidak bertahan apabila diuji. Proses ini tidak menjadikan seluruh sistem pengetahuan tempatan betul atau salah sekaligus. Sebaliknya, dakwaan dinilai satu demi satu mengikut jenis bukti yang relevan.

Ilmu juga mempunyai pemilik, konteks dan hak

Penyelidikan terhadap pengetahuan komuniti tidak patut dilakukan dengan mengambil maklumat begitu sahaja. Sesetengah pengetahuan berkait dengan sumber genetik, ubatan, kawasan keramat atau amalan yang sensitif. Protokol Nagoya di bawah Konvensyen Kepelbagaian Biologi menekankan akses yang sah, penglibatan komuniti dan perkongsian manfaat yang adil apabila pengetahuan tradisional yang berkaitan dengan sumber genetik digunakan. Protokol itu juga meminta perhatian kepada undang-undang adat, protokol komuniti dan prosedur komuniti yang berkenaan. Ini mengingatkan bahawa etika penyelidikan bukan perkara sampingan.

Etnosains bukan label bahawa semua tradisi itu benar

Menghargai pengetahuan tempatan tidak bermaksud menerima semua dakwaan tanpa semakan. Sebaliknya, sikap yang baik ialah mengambil pemerhatian dengan serius, memahami konteks budaya, membezakan data daripada tafsiran, dan menguji dakwaan yang boleh diuji dengan kaedah yang sesuai. Pada masa yang sama, penyelidik juga perlu sedar bahawa sains moden boleh mempunyai jurang data dan bias, terutama jika sesuatu tempat atau komuniti jarang dikaji.

Bagaimana kita mengetahui hal ini?